📚 भारतातील शिक्षण पद्धती बदलणे काळाची गरज!

📚 भारतातील शिक्षण पद्धती बदलणे काळाची गरज! | सेवा की निव्वळ व्यवसाय?

शिक्षणाची खरी व्याख्या काय?

शिक्षणाची व्याप्ती केवळ शाळा-कॉलेजांपुरती मर्यादित नाही. खऱ्या अर्थाने, कोणतेही काम करण्यासाठी आवश्यक असलेले ज्ञान आणि कौशल्य अवगत करण्यासाठी केली जाणारी साधना म्हणजे शिक्षण होय. उदाहरणार्थ: पाण्यात पडल्यास पोहण्यासाठी लागणारे ज्ञान-कौशल्य, चांभाराला उत्कृष्ट चपला शिवण्यासाठी लागणारे कौशल्य किंवा गृहिणीला उत्तम पाककृती बनवण्यासाठी लागणारे ज्ञान हे देखील शिक्षणच आहे. परंतु, हे जीवनोपयोगी शिक्षण देणारी पवित्र ज्ञानदानाची प्रक्रिया आज एका नफ्याच्या धंद्यात रूपांतरित झाली आहे.

अध्यापन: सेवा न राहता धंदा

अध्यापन म्हणजे ज्ञानदान, अगदी साध्या शब्दांत सांगायचे तर शिकवणे हे एक पवित्र काम!! आदर्श समाज घडविण्याचं प्रचंड सामर्थ्य ह्या ज्ञानदानात आहे. परंतु, हे ज्ञानामृत पाजणारा गुरु म्हणजे शिक्षक जेव्हा स्वार्थाने बरबटतो तेव्हा ज्ञानदान ही सेवा न राहता धंदा बनतो व समाजाचे उत्थान न होता अधःपतन होते.

सरकारी शाळा-महाविद्यालयांतील शिक्षकांनी नियमित न शिकवता स्वतःचे क्लास चालवणे, क्लासला येणाऱ्यांचे लाड करणे आणि न येणाऱ्यांचा छळ करणे, हे त्यांचे उद्योग बनले आहेत. या निष्क्रियतेतूनच खासगी क्लासेसचा जन्म झाला आणि 'क्लासशिवाय शिक्षण अशक्य!' अशी धारणा निर्माण होऊन शिक्षणाचा अक्षरशः बाजार झाला. बड्या नेत्यांनी तर स्वतःच्या खासगी शिक्षण संस्था काढून शिक्षणाचे मॉलच उघडले.

शिक्षण: नोकर बनवण्याची फॅक्टरी आणि सर्जनशीलतेचा अभाव

महागडे क्लास लावून अनेकांची शैक्षणिक गुणवत्ता कागदोपत्री वाढली, मोठे पगार मिळाले. पण या शिक्षण पद्धतीतून फक्त नोकर वाढले, वैज्ञानिक, संशोधक नाही. शिक्षण म्हणजे केवळ नोकर बनवण्याची फॅक्टरी होऊ शकत नाही. गाईडातील रेडिमेड उत्तरे पोपटासारखी पाठ करायची, तीच ती गणितं घोटायची आणि परीक्षेचे पेपर काळे करायचे. ही केवळ दिखाऊ बुद्धिमत्ता! आपली स्वतःची सृजनशीलता शून्य आहे. याला कारण एकच— उथळ व पोपटपंची शिक्षण!

थोर शास्त्रज्ञ अल्बर्ट आइन्स्टाइन म्हणतात: "बुद्धिमत्ता म्हणजे माहितीचा साठा नव्हे, तर कल्पनाशिलतेचा विकास!!"

फक्त कागदावर गुणवत्ता वाढवून यांनी शिक्षण प्रणालीचा अक्षरशः सत्यानाश केला. त्यामुळे यांच्या मुशीत तयार झालेले डॉक्टर असोत वा इंजिनिअर! यांच्याकडून कामामध्ये गंभीर चुका झाल्याची अनेक उदाहरणे पहायला मिळतात. इंजिनिअरिंगची पदवी घेतलेल्या व्यक्तीला कंपनीत काम करताना अर्धशिक्षित कामगार मार्गदर्शन करतो, यापेक्षा मोठी शोकांतिका कोणती?

🌍 फिनलंड आणि डेन्मार्क मॉडेल: शिक्षण सेवा कशी असावी!

आपल्या शिक्षण प्रणालीतील दोष दूर करण्यासाठी जगातील प्रगत देशांच्या पद्धतींचा अभ्यास करणे आवश्यक आहे. या देशांनी सिद्ध केले आहे की विद्यार्थ्यांचे कल्याण (Well-being) आणि सर्जनशीलतेला महत्त्व दिल्यास जागतिक दर्जाचे नागरिक तयार होतात.

🇫🇮 फिनलंड (Finland) शिक्षण पद्धतीची वैशिष्ट्ये:

• उशीरा औपचारिक शिक्षण: शिक्षण ७ वर्षांनंतर सुरू होते.
• कमी ताण आणि खेळ: शाळेत अत्यंत कमी गृहपाठ आणि प्रमाणित परीक्षा असतात.
• शिक्षकांचा मान: शिक्षकांना वर्गात मोठे स्वातंत्र्य (Autonomy) असते.

🇩🇰 डेन्मार्क (Denmark) शिक्षण पद्धतीची वैशिष्ट्ये:

• मुक्त आणि समान शिक्षण: पौगंडावस्थेपर्यंत गृहपाठ व परीक्षा नसतात.
• समान संधी: ७ ते १६ वर्षांदरम्यान शिक्षण निःशुल्क असते.
• सहकार्यावर भर: विद्यार्थ्यांमध्ये सहकार्य आणि सामाजिक जबाबदारीची भावना विकसित केली जाते.

धोरणे कागदावरच, अंमलबजावणीचे आव्हान!

• खासगी क्लास चालवणाऱ्या शिक्षकांवर कठोर दंड आणि बडतर्फीची तरतूद करणे.
• कामगिरी-आधारित वेतन वाढ आणि पदोन्नती करणे.
• शाळांमध्ये तंत्रज्ञान वापरून उपस्थिती आणि अध्यापन प्रक्रिया तपासणे.

निष्कर्ष: सामाजिक बांधिलकीचा विसर

आपल्या शिक्षणातून सामाजिक बांधिलकी शिकवली जात नाही. त्यामुळे डॉक्टर, वकील, तंत्रज्ञ, शिक्षक हे समाजाला लुटायला लागले आहेत. ही शोकांतिका आहे. शासनाने तातडीने कठोर पाऊले उचलावीत.

लेखक: अरुण रामचंद्र पांगारकर

प्रणेता, श्रमिक क्रांती मिशन: गरिबांचा आवाज

हा लेख तुम्हाला काय सांगतो? सध्याच्या शिक्षण व्यवस्थेबद्दल तुमचे मत काय आहे?
कृपया कमेंटमध्ये तुमचे विचार नक्की सांगा!