रासायनिक खतांपासून मुक्ती : सेंद्रिय शेतीचा पहिला लढा

सेंद्रिय शेती = निरोगी जीवन

— अनुभवातून उमगलेलं सत्य

आज “आरोग्य” म्हटलं की गोळ्या,औषधे, तपासण्या, रुग्णालये डोळ्यासमोर येतात. पण खरा प्रश्न असा आहे की आपण आजारी का पडतो आहोत?

हा प्रश्न स्वतःला पडू लागल्यानंतर लक्षात आलं की समस्या फक्त शरीरात नाही, तर ती थेट शेतीपासून सुरू होते.

रासायनिक शेती : उत्पादन वाढलं, पण जीवन?

हरितक्रांतीनंतर युरिया, डीएपी, कीटकनाशके, तणनाशके मोठ्या प्रमाणावर वापरली गेली. उत्पादन वाढलं, अन्न स्वस्त झालं; पण त्याची किंमत आपण आरोग्याने मोजतो आहोत.

• माती मृत होत चालली
• पिकांची प्रतिकारशक्ती कमी झाली
• कीड व रोग वाढले खर्च वाढला
• मानव कायमस्वरूपी रुग्ण बनला

  दुसऱ्या महायुद्धानंतर विकसित झालेली नायट्रोजन-आधारित रासायनिक उद्योगांची क्षमता शेतीमध्ये वापरली गेली. सुरुवातीला उत्पादन वाढले असले, तरी कालांतराने जमिनीतील सेंद्रिय कर्ब, सूक्ष्मजीव आणि नैसर्गिक समतोल यांचा ऱ्हास होऊ लागला. त्यामुळे आज प्रश्न केवळ उत्पादनाचा नसून जमिनीच्या आरोग्याचा झाला आहे.

प्रश्न पडू लागले…

मी स्वतः पाहिलं की टूथपेस्ट वापरणाऱ्यांचेही दात किडतात, रसायनयुक्त अन्न खाणाऱ्यांचे पचन बिघडते, आणि फ्रिजमधील जुने अन्न शरीराला मानवत नाही.

याच दरम्यान आदरणीय राजीव दीक्षित यांचे विचार ऐकले. त्यांचा एक प्रश्न मनात ठसला:

निरोगी माणूस हवा असेल, तर अन्न निरोगी असायला नको का?

सेंद्रिय शेती म्हणजे काय?

सेंद्रिय शेती म्हणजे केवळ रासायनिक खत टाळणे नव्हे, तर माती जिवंत ठेवणे.सेंद्रिय शेती म्हणजे केवळ रासायनिक खत टाळणे एवढ्यावर मर्यादित नाही; तर रासायनिक खतांच्या विळख्यातून जमीन मुक्त केल्याशिवाय खरी सेंद्रिय शेती शक्यच नाही.

सेंद्रिय शेतीची साखळी:

माती जिवंत → पीक निरोगी → अन्न शुद्ध → माणूस निरोगी

तण आणि कीड : शत्रू नाहीत, संकेत आहेत

तण मातीतील दोष सांगतात. कीड पिकाच्या कमजोरीचा इशारा देते. म्हणजेच समस्या निसर्गात नाही, तर आपल्या पद्धतीत आहे.

कीड ही समस्या नाही — ती इशारा आहे.

दैनंदिन जीवनात जाणवलेले बदल

अन्नाबाबत विचार बदलला, तसा जीवनात बदल दिसू लागला. ताजं, साधं अन्न शरीराला मानवू लागलं. पचन सुधारलं, औषधांवरील अवलंबित्व कमी झालं.जेव्हा अन्नाबाबत विचार बदलला, तेव्हा सवयी बदलल्या. तुरटीच्या पाण्याच्या गुळण्यांनी दातांचे त्रास कमी झाले. दुधाने/ताकाने चूळ केल्यावर तोंड स्वच्छ वाटू लागलं. कुकर, फ्रिजचा अति वापर टाळल्यावर पचन सुधारलं ताजं, साधं अन्न शरीराला मानवू लागलं. हे सगळं एका दिवसात झालं नाही—पण जाणीवपूर्वक बदलांनी फरक पडला.

एकदम १००% सेंद्रिय शक्य आहे का?

प्रामाणिक उत्तर — नाही. पण हळूहळू, नियोजनबद्ध बदल नक्की शक्य आहे.

• १–२ एकर सेंद्रिय सुरुवात
• रासायनिक खतांचे प्रमाण कमी
• शेणखत, पालापाचोळा, जीवामृत वापर

सेंद्रिय शेती : एक जीवनशैली

आपण तण आणि कीड यांना नेहमीच शेतीचे शत्रू समजतो. मात्र निसर्गाच्या दृष्टीने पाहिले तर तण आणि कीड हे केवळ समस्या नसून जमिनीच्या व पिकांच्या स्थितीचे संकेत असतात. जिथे जमीन अशक्त, असंतुलित किंवा अतिरसायनांच्या ताणाखाली असते, तिथेच तण आणि किडींचा प्रादुर्भाव अधिक दिसून येतो.

तणांचे अस्तित्व हे जमिनीतील सुपीकता, ओलावा, सेंद्रिय कर्ब आणि सूक्ष्मजीवांच्या स्थितीबद्दल माहिती देत असते. काही तण जमिनीला झाकून ठेवून ओलावा टिकवतात, मातीची धूप थांबवतात आणि जमिनीत सेंद्रिय पदार्थ वाढवतात. म्हणूनच तणांचे पूर्ण उच्चाटन न करता तण व्यवस्थापन करणे हे नैसर्गिक शेतीचे महत्त्वाचे तत्त्व आहे.

त्याचप्रमाणे, किडींचा वाढता प्रादुर्भाव हा पिकांची प्रतिकारशक्ती कमी झाल्याचा इशारा असतो. रासायनिक खतांमुळे पिकांची वाढ झपाट्याने होते, पण त्यांची नैसर्गिक रोगप्रतिकारक शक्ती कमकुवत होते. परिणामी किडी आकर्षित होतात. किडी नष्ट करण्याऐवजी पिके मजबूत करणे हा अधिक शाश्वत मार्ग आहे.

निसर्गात कोणतीही गोष्ट विनाकारण निर्माण होत नाही. तण, कीड आणि रोग हे निसर्गाचे शत्रू नसून मानवी हस्तक्षेपामुळे बिघडलेल्या समतोलाची चेतावणी आहेत. हा संकेत समजून घेतला तर शेती अधिक निरोगी, टिकाऊ आणि खर्चिकतेपासून मुक्त होऊ शकते.

आपण तणांना शत्रू मानतो, पण तण मातीचा प्रकार सांगतात. मातीतील त्रुटी दाखवतात. कीड वाढते कारण पिकाची प्रतिकारशक्ती कमी झालेली असते. अति नायट्रोजनमुळे पिक “नाजूक” बनते. म्हणजे कीड ही समस्या नाही, ती इशारा आहे. सेंद्रिय शेती म्हणजे केवळ शेती नाही. ती शेतकरी, ग्राहक आणि निसर्ग यांना जोडणारी जीवनशैली आहे.

निष्कर्ष

सेंद्रिय शेती = निरोगी जीवन
हे घोषवाक्य नाही, तर अनुभवातून उमगलेलं सत्य आहे.

निरोगी पिढी हवी असेल, तर बदलाची सुरुवात शेतीपासून करावी लागेल.

---

✍️ लेखक : अरुण पांगारकर

श्रमिक क्रांती: गरिबांचा आवाज