लोकशाहीचे अपयश की नागरिकांची उदासीनता?

"मी आणि माझे कुटुंब" या विचारातून "माझा समाज, माझा देश" या विचाराकडे...

भारताला स्वातंत्र्य मिळून अनेक दशके लोटली. आपण जगातील सर्वात मोठी लोकशाही असल्याचा अभिमान बाळगतो. निवडणुका होतात, सरकारे बदलतात, नवीन योजना जाहीर होतात. तरीही सामान्य नागरिकांच्या अनेक मूलभूत समस्या वर्षानुवर्षे कायम का राहतात?

याचे उत्तर केवळ सरकार, प्रशासन किंवा राजकारण्यांमध्ये शोधणे पुरेसे नाही. कदाचित आपण स्वतःकडेही पाहण्याची गरज आहे.

विचार करण्यासारखा प्रश्न

आज समाजातील मोठा वर्ग "मी आणि माझे कुटुंब" या मर्यादित वर्तुळात अडकलेला दिसतो. आपल्या घरातील समस्या सुटल्या की समाजातील अन्याय, भ्रष्टाचार, गरिबी, बेरोजगारी किंवा सार्वजनिक प्रश्न यांच्याबद्दल उदासीनता निर्माण होते.

लोकशाही ही केवळ मतदानाची व्यवस्था नाही. ती नागरिकांच्या सततच्या सहभागावर उभी असते. जर नागरिक सार्वजनिक प्रश्नांपासून दूर राहिले, तर कोणतीही शासनव्यवस्था प्रभावी ठरू शकत नाही.

स्वराज्याचा संदेश

छत्रपती शिवाजी महाराजांनी स्वराज्याची संकल्पना मांडताना केवळ सत्तांतराचा विचार केला नव्हता. त्यामागे रयतेचे कल्याण, न्याय आणि सामूहिक जबाबदारीचा विचार होता. स्वराज्य म्हणजे केवळ राज्यकर्त्यांचे नव्हे तर जागरूक नागरिकांचेही राज्य.

आज अनेकदा प्रशासनावर ब्रिटिश काळातील नोकरशाहीची छाप असल्याची टीका होते. परंतु प्रश्न असा आहे की, जर नागरिकच आपल्या हक्कांसाठी आणि समाजहितासाठी संघटित झाले नाहीत, तर कोणतीही व्यवस्था लोकाभिमुख कशी होणार?

लोकशाही, राजेशाही किंवा इतर कोणतीही शासनपद्धती यशस्वी होण्यासाठी नागरिकांमध्ये सामाजिक बांधिलकी, सार्वजनिक हिताची जाणीव आणि अन्यायाविरुद्ध उभे राहण्याचे धैर्य आवश्यक असते.

खरा बदल कुठे आवश्यक आहे?

म्हणूनच आज गरज आहे ती केवळ सरकार बदलण्याची नाही, तर विचार बदलण्याची. "मी आणि माझे कुटुंब" या मर्यादित विचारातून बाहेर पडून "माझा समाज, माझा देश" या व्यापक दृष्टिकोनाकडे वाटचाल झाली, तरच खरी लोकशाही फुलेल आणि सामाजिक परिवर्तनाचा मार्ग मोकळा होईल.

लेखक : अरुण रामचंद्र पांगारकर

✊ श्रमिक क्रांती – गरीबांचा आवाज ✊

"लोकशाहीचे भविष्य मतपेटीत नाही, तर नागरिकांच्या मनात दडलेले आहे!"