विवाह हा संस्कार की सोहळा?

भारतीय संस्कृतीत विवाह हा केवळ दोन व्यक्तींचा संबंध नाही. तो एक संस्कार मानला गेला आहे — जीवनातील एक पवित्र टप्पा. पण आजच्या काळात प्रश्न उभा राहतो:

विवाह हा अजूनही संस्कार आहे का, की तो केवळ दिखावटी सोहळा बनला आहे?

विवाहाचा मूळ अर्थ

“संस्कार” म्हणजे व्यक्तिमत्त्व घडवणारी प्रक्रिया. विवाहाचा उद्देश होता:

• कुटुंब संस्था निर्माण करणे
• सामाजिक जबाबदारी स्वीकारणे
• परस्पर सन्मान आणि सहजीवन
• मूल्यांवर आधारित जीवनाची सुरुवात

त्यात साधेपणा, कुटुंबीयांचे आशीर्वाद आणि सामाजिक साक्षीदार यांनाच महत्त्व होते.

आधुनिक विवाह — वैभवाचा उत्सव

आज विवाहाचे स्वरूप बदलले आहे:

• लाखो रुपयांचे लॉन्स
• थीम डेकोरेशन
• प्री-वेडिंग शूट
• डेस्टिनेशन वेडिंग
• शेकडो पदार्थांचे भोजन

लग्न म्हणजे आता सोशल मीडिया इव्हेंट झाला आहे. या सर्व खर्चात संस्कार किती आणि प्रदर्शन किती — हा विचार करणे आवश्यक आहे.

प्रतिष्ठेची स्पर्धा

अनेक कुटुंबांमध्ये लग्न म्हणजे प्रतिष्ठेची लढाई बनली आहे. “लोक काय म्हणतील?” या मानसिकतेमुळे:

• कर्ज काढले जाते
• आयुष्यभराची बचत खर्च होते
• शेती किंवा मालमत्ता विकली जाते

हा संस्काराचा मार्ग नसून सामाजिक दडपणाचा परिणाम आहे.

समाज आणि पर्यावरणावर परिणाम

• अन्नाचा अपव्यय
• पाण्याचा प्रचंड वापर
• फटाके आणि प्रदूषण
• सुपीक जमिनीवर लॉन्स

ज्या देशात लाखो लोक उपाशी आहेत, त्या देशात अन्नाची उधळपट्टी ही असंवेदनशीलता नाही का?

संस्काराची पुनर्व्याख्या

खरा संस्कार असा असावा:

• साधेपणा
• परस्पर सन्मान
• समाजाप्रती जबाबदारी
• पर्यावरणपूरक पद्धती

भव्य खर्च नव्हे, तर मूल्यांवर आधारित जीवनाची सुरुवात हीच विवाहाची खरी ओळख असावी.

निष्कर्ष

विवाह हा संस्कार असताना तो समाजाला जोडतो. तो सोहळा बनला की तो स्पर्धा आणि विषमता वाढवतो.

गरीबी निर्मूलन हीच खरी प्रगती. दिखाऊ वैभव नव्हे, सामाजिक न्याय हाच उत्सव असावा.

लेखक: अरुण रामचंद्र पांगारकर, 
प्रणेता, 
श्रमिक क्रांती मिशन गरिबांचा आवाज