🔴 संस्कार की उधळपट्टी? दिखावटी विवाहांविरुद्ध सामाजिक बंडाची गरज

 

विवाह हा संस्कार की सोहळा?

भारतीय संस्कृतीत विवाह हा केवळ दोन व्यक्तींचा संबंध नाही. तो एक संस्कार मानला गेला आहे — जीवनातील एक पवित्र टप्पा. पण आजच्या काळात प्रश्न उभा राहतो:

विवाह हा अजूनही संस्कार आहे का, की तो केवळ दिखावटी सोहळा बनला आहे?

विवाहाचा मूळ अर्थ

“संस्कार” म्हणजे व्यक्तिमत्त्व घडवणारी प्रक्रिया. विवाहाचा उद्देश होता:

• कुटुंब संस्था निर्माण करणे
• सामाजिक जबाबदारी स्वीकारणे
• परस्पर सन्मान आणि सहजीवन
• मूल्यांवर आधारित जीवनाची सुरुवात

त्यात साधेपणा, कुटुंबीयांचे आशीर्वाद आणि सामाजिक साक्षीदार यांनाच महत्त्व होते.

आधुनिक विवाह — वैभवाचा उत्सव

आज विवाहाचे स्वरूप बदलले आहे:

• लाखो रुपयांचे लॉन्स
• थीम डेकोरेशन
• प्री-वेडिंग शूट
• डेस्टिनेशन वेडिंग
• शेकडो पदार्थांचे भोजन

लग्न म्हणजे आता सोशल मीडिया इव्हेंट झाला आहे. या सर्व खर्चात संस्कार किती आणि प्रदर्शन किती — हा विचार करणे आवश्यक आहे.

प्रतिष्ठेची स्पर्धा

अनेक कुटुंबांमध्ये लग्न म्हणजे प्रतिष्ठेची लढाई बनली आहे. “लोक काय म्हणतील?” या मानसिकतेमुळे:

• कर्ज काढले जाते
• आयुष्यभराची बचत खर्च होते
• शेती किंवा मालमत्ता विकली जाते

हा संस्काराचा मार्ग नसून सामाजिक दडपणाचा परिणाम आहे.

समाज आणि पर्यावरणावर परिणाम

• अन्नाचा अपव्यय
• पाण्याचा प्रचंड वापर
• फटाके आणि प्रदूषण
• सुपीक जमिनीवर लॉन्स

ज्या देशात अजूनही अनेक कुटुंबांना पुरेसे अन्न आणि पोषण मिळत नाही, त्या देशात अन्नाची उधळपट्टी योग्य आहे का?

संस्काराची पुनर्व्याख्या

खरा संस्कार असा असावा:

• साधेपणा
• परस्पर सन्मान
• समाजाप्रती जबाबदारी
• पर्यावरणपूरक पद्धती

भव्य खर्च नव्हे, तर मूल्यांवर आधारित जीवनाची सुरुवात हीच विवाहाची खरी ओळख असावी.

विवाह हा संस्कार असताना तो समाजाला जोडतो. तो सोहळा बनला की तो स्पर्धा आणि विषमता वाढवतो.

दिखाव्याचा उन्माद आणि समाजाची शोकांतिका

आज लाखो-कोट्यवधी देशबांधव दोन वेळच्या अन्नासाठी झगडत आहेत. शेतकरी कर्जाच्या ओझ्याखाली दबले आहेत, तर असंख्य कुटुंबे शिक्षण आणि आरोग्याच्या अभावामुळे अंधारात ढकलली जात आहेत. अशा परिस्थितीत केवळ मौज-मजेच्या आणि प्रतिष्ठेच्या दिखाव्यासाठी लाखो रुपयांची उधळपट्टी करणे हे केवळ असंवेदनशील नव्हे, तर अमानुष आहे.

एका दिवसाच्या वैभवासाठी खर्च होणारा पैसा जर एखाद्या गरीब विद्यार्थ्याच्या शिक्षणासाठी वापरला गेला, तर त्याचे संपूर्ण कुटुंब उभे राहू शकते. एका रात्रीच्या जेवणावरील उधळपट्टीतून कित्येक कुटुंबांचे महिनेभराचे अन्न भागू शकते.

ही केवळ आर्थिक विषमता नाही; हा नैतिक दिवाळखोरीचा पुरावा आहे. समाजातील श्रीमंत आणि सक्षम घटकांनी आपल्या संपत्तीला केवळ उपभोगाचे साधन समजू नये. प्रत्येक श्रीमंताने आपल्या उत्पन्नातील किमान दहावा भाग गोरगरिबांच्या उत्थानासाठी देणे ही दानधर्माची गोष्ट नसून सामाजिक कर्तव्य म्हणून स्वीकारली पाहिजे.

सामाजिक बंडाची गरज

जेव्हा अन्याय परंपरेच्या नावाखाली रूढ होतो, तेव्हा शांत राहणे म्हणजे त्या अन्यायाला मान्यता देणे होय. दिखावटी विवाहसोहळ्यांची ही उधळपट्टी केवळ वैयक्तिक निवड नाही; ती समाजातील विषमता अधिक खोल करणारी प्रवृत्ती आहे. आता मौन तोडण्याची वेळ आली आहे.

सामाजिक बदल नेहमीच एका ठाम नकारातून सुरू होतो. “मी दिखावा करणार नाही.” “मी कर्ज काढून लग्न करणार नाही.” “मी साधेपणाने विवाह करून उरलेला पैसा समाजकार्यासाठी देईन.” हा प्रत्येक तरुण-तरुणीचा आणि प्रत्येक पालकाचा ठाम निर्धारच खरे सामाजिक बंड ठरू शकते.

हे बंड दगडफेक किंवा घोषणाबाजीचे नसून विचारांचे असावे. ही क्रांती दिखाव्याविरुद्ध, असंवेदनशीलतेविरुद्ध आणि सामाजिक दडपशाहीविरुद्ध असावी. समाजानेच समाजासाठी उभे राहण्याची वेळ आली आहे.

जर विवाह हा संस्कार आहे, तर तो साधेपणाने, समतेने आणि जबाबदारीने साजरा झाला पाहिजे. भव्यतेच्या नावाखाली होणारी उधळपट्टी नाकारून आपणच नवीन परंपरेची सुरुवात करू शकतो — जिथे विवाह म्हणजे दोन कुटुंबांचा मिलाफ आणि समाजाप्रती कृतज्ञतेची जाणीव असेल.

बदलाची वाट पाहू नका — बदला. दिखाव्याला नकार द्या, समतेला स्वीकारा.

दिखाव्याने प्रतिष्ठा मिळत नाही — दुसऱ्याच्या डोळ्यातील अश्रू पुसण्यातच खरे वैभव आहे.

धर्मतत्त्व आणि सामाजिक जबाबदारी

आपल्या परंपरेत धर्म म्हणजे केवळ पूजा-अर्चा नसून तो कर्तव्य आणि जबाबदारी यांचा मार्ग आहे. अनेक धार्मिक तत्त्वांमध्ये आपल्या उत्पन्नातील ठराविक हिस्सा समाजकल्याणासाठी अर्पण करण्याची संकल्पना आढळते. “दशांश” म्हणजे उत्पन्नातील दहावा भाग समाजासाठी देणे — ही कल्पना केवळ दानधर्म नव्हे, तर नैतिक बांधिलकी मानली गेली आहे.

संपत्ती ही ईश्वरकृपा किंवा समाजाच्या सहकार्यामुळे मिळालेली असते, असा विचार मांडला गेला आहे. म्हणूनच त्या संपत्तीचा काही भाग गरजू, वंचित आणि दुर्बल घटकांच्या उत्थानासाठी वापरणे हे धर्माचे खरे पालन ठरते.

आज जर विवाहासारख्या सोहळ्यांमध्ये अनावश्यक उधळपट्टी कमी करून उत्पन्नातील किमान दहावा हिस्सा शिक्षण, आरोग्य आणि स्वावलंबनासाठी दिला गेला, तर तेच खरे धार्मिक आचरण ठरेल.

धर्म म्हणजे दिखावा नव्हे — धर्म म्हणजे वाटणी आणि जबाबदारी.

लेखक: अरुण रामचंद्र पांगारकर, 
प्रणेता, 
श्रमिक क्रांती मिशन गरिबांचा आवाज