भारतात एवढी आंदोलने का होतात? इतर देशांत चित्र वेगळे का आहे?

भारतात  एवढी  आंदोलने 

का   होतात?  इतर  देशांत  

चित्र   वेगळे  का   आहे?

आज भारतात जवळपास प्रत्येक आठवड्याला कुठे ना कुठे एखादे आंदोलन सुरू असल्याचे दिसते. कधी शेतकरी, कधी विद्यार्थी, कधी कर्मचारी, कधी मराठा आरक्षण, कधी ओबीसी, कधी आदिवासी, कधी महिला, कधी बेरोजगार तर कधी एखाद्या स्थानिक प्रश्नासाठी नागरिक रस्त्यावर उतरतात.

अनेकदा प्रश्न पडतो की "भारतात एवढी आंदोलने का होतात?" आणि दुसरीकडे जपान, डेन्मार्क, फिनलंड, जर्मनी किंवा इंग्लंडसारख्या देशांत असे सातत्याने चित्र का दिसत नाही?

लोकशाहीमध्ये आंदोलन हा अधिकार आहे; पण प्रत्येक आंदोलन न्याय्यच असते, असे नाही.

भारतात आंदोलने जास्त का होतात?

यामागे अनेक कारणे आहेत.

• १४० कोटींपेक्षा अधिक लोकसंख्या.
• धर्म, भाषा, जात, संस्कृती आणि प्रादेशिक विविधता.
• आर्थिक विषमता.
• बेरोजगारी.
• शेतकरी, कामगार आणि मध्यमवर्गीयांचे प्रश्न.
• सरकारी निर्णयांबाबत मतभेद.
• प्रशासकीय विलंब.
• राजकीय स्पर्धा.

भारतात अनेकदा नागरिकांना असे वाटते किंवा दुर्दैवाने असा अनुभव येतो की निवेदने देऊन किंवा कार्यालयीन पाठपुरावा करून प्रश्न सुटत नाहीत. त्यामुळे आंदोलन हा शेवटचा मार्ग स्वीकारला जातो.

इतर देशांमध्ये आंदोलने होत नाहीत का?

हा एक गैरसमज आहे.

जर्मनीमध्ये शेतकरी आंदोलन करतात. इंग्लंडमध्ये कर्मचारी आणि डॉक्टर संप करतात. फ्रान्समध्ये पेन्शन सुधारणांविरोधात लाखो लोक रस्त्यावर उतरले होते.

मात्र जपान, डेन्मार्क, फिनलंड यांसारख्या देशांमध्ये प्रशासन तुलनेने अधिक वेगाने निर्णय घेते. नागरिकांचा संस्थांवर विश्वास जास्त असल्याने आंदोलनाची गरज तुलनेने कमी पडते.

चीनमध्ये आंदोलने होतात; पण सरकारचे नियंत्रण अत्यंत कडक असल्यामुळे ती मोठ्या प्रमाणावर सार्वजनिक स्वरूपात दिसून येत नाहीत.

भारतातील आणि इतर देशांतील परिस्थितीतील फरक

भारत	अनेक विकसित देश
लोकसंख्या प्रचंड	लोकसंख्या तुलनेने कमी
प्रश्नांची विविधता	मर्यादित प्रश्न
प्रशासकीय विलंब जास्त	निर्णय प्रक्रिया जलद
आंदोलनांचा वापर अधिक	संवादावर अधिक भर
राजकीय हस्तक्षेप मोठा	संस्थात्मक तोडगे अधिक

प्रत्येक आंदोलन योग्य असते का?

अजिबात नाही.

कोणतेही आंदोलन खालील तीन प्रकारांपैकी एक असू शकते.

1. पूर्णपणे न्याय्य आंदोलन – जिथे खरोखर अन्याय झाला आहे.
2. अंशतः न्याय्य आंदोलन – प्रश्न योग्य असतो पण सर्व मागण्या वास्तववादी नसतात.
3. राजकीय किंवा दबावाचे आंदोलन – प्रसिद्धी, मतदारसंघ किंवा सत्तासंघर्षासाठी केलेले आंदोलन

म्हणून प्रत्येक आंदोलनाला अंध समर्थन किंवा अंध विरोध करणे योग्य ठरत नाही.

आंदोलन यशस्वी कधी म्हणावे?

जेव्हा आंदोलनामुळे शासन आणि जनता यांच्यात संवाद निर्माण होतो, प्रश्नावर तोडगा निघतो आणि समाजात शांतता टिकून राहते, तेव्हाच आंदोलन यशस्वी म्हणता येते.

परंतु हिंसा, सार्वजनिक मालमत्तेची तोडफोड, रस्ते अडवणे किंवा सामान्य नागरिकांचे जीवन विस्कळीत करणे हे लोकशाहीच्या मूलभूत तत्त्वांशी सुसंगत मानले जाऊ शकत नाही.

भारतात आंदोलने जास्त होण्याचे कारण केवळ लोकशाही नाही; तर लोकसंख्या, सामाजिक विषमता, प्रशासनातील विलंब, राजकीय स्पर्धा आणि जनतेच्या अपेक्षा यांचाही त्यात मोठा वाटा आहे. दुसरीकडे विकसित देशांमध्येही आंदोलने होतात, पण तेथे संस्थांवर अधिक विश्वास, जलद निर्णयप्रक्रिया आणि प्रभावी प्रशासन असल्यामुळे ती तुलनेने कमी दिसतात. लोकशाहीत आंदोलन आवश्यक आहे; मात्र ते तथ्याधारित, शांततापूर्ण, कायदेशीर आणि जनहिताचे असले तरच त्याचे नैतिक मूल्य टिकून राहते.

आपले मत काय?

भारतात आंदोलने वाढण्यामागे मुख्य कारण कोणते आहे असे आपल्याला वाटते?
आपले मत खाली कमेंटमध्ये जरूर नोंदवा.

लेखक: अरुण रामचंद्र पांगारकर 

प्रणेता :श्रमिक क्रांती मिशन: गरिबांचा आवाज