🐄 वासराला रस्त्यावर सोडताना आपण काय गमावतोय?

 

🐄 वासराला रस्त्यावर सोडताना आपण काय गमावतोय? 

     शेणखत महाग झाले, रासायनिक खतांचा अतिरेक वाढला; मग गोवंशाच्या संगोपनाचा विचार का करू नये? ज्या गाई-बैलांच्या श्रमातून आणि शेणमूत्रातून शेतीला आधार मिळतो, त्यांच्याच नर वासरांना निरुपयोगी समजून सोडून देणे ही केवळ पशुक्रूरता नाही—ही आपल्या कृषिसंस्कृतीशी केलेली कृतघ्नता आहे. 

   आज आमच्या परिसरात एक अगदी लहान वासरू सोडून दिलेल्या अवस्थेत आढळले. त्याला आईपासून वेगळे करून असेच सोडले गेले असावे. त्याची अवस्था पाहून आम्ही काहीतरी व्यवस्था करण्याचा प्रयत्न केला. यापूर्वीही अशाच प्रकारे सोडून दिलेली दोन वासरे आमच्या निदर्शनास आली होती. योग्य वेळी त्यांना आधार मिळाला नाही आणि अखेर उपासमार व भटक्या कुत्र्यांच्या हल्ल्यामुळे त्यांचा दुर्दैवी अंत झाला. ही घटना पुन्हा घडू नये म्हणून यावेळी आम्ही गोशाळा आणि पशुवैद्यकीय मदतीसाठी अनेक ठिकाणी संपर्क केला. बहुतांश ठिकाणी सकारात्मक प्रतिसाद मिळाला नाही; मात्र भटवाडी, सिन्नर येथील माऊली गोशाळेने सहानुभूती दाखवून मदतीबाबत विचार करण्याचे आश्वासन दिले. यातून एक प्रश्न मात्र समोर येतो— आपण एवढे असंवेदनशील कसे झालो? नर वासरू म्हणजे निरुपयोगी जीव आहे का? विशेषतः संकरित किंवा जर्सी गाईंच्या नर वासरांकडे अनेकदा दूध देत नाहीत म्हणून आर्थिक ओझे म्हणून पाहिले जाते. हीच मानसिकता बदलण्याची गरज आहे. एखादा जीव दूध देत नाही म्हणून त्याचे जीवन निरर्थक होत नाही. तो गवत खातो, शेण देतो, मूत्र देतो आणि त्या माध्यमातून शेतीच्या चक्रात योगदान देऊ शकतो. आज शेतकरी शेणखत विकत घेताना वाहतुकीसह पाच-सहा हजार रुपये किंवा त्याहून अधिक खर्च करतो. मग स्वतःकडे असलेल्या पशुधनातून मिळणाऱ्या शेणमूत्राचे मूल्य आपण का विसरतो? रासायनिक खत महागते आहे; मग शेणखताकडे पुन्हा पाहण्याची वेळ आली नाही का? रासायनिक खतांचा संतुलित वापर आणि मातीच्या गरजेनुसार खत व्यवस्थापन हा आधुनिक शेतीचा भाग आहे. पण रासायनिक खतांवर वाढत जाणारे अवलंबित्व शेतकऱ्याच्या उत्पादन खर्चाचा मोठा भाग बनत आहे. त्याच वेळी शेणखत, कंपोस्ट, हिरवळीचे खत, पीक अवशेष आणि इतर सेंद्रिय स्रोतांचा योग्य वापर मातीतील सेंद्रिय कर्ब आणि भौतिक गुणधर्म सुधारण्यास मदत करू शकतो. म्हणून प्रश्न असा आहे: आपण शेणखतासाठी हजारो रुपये खर्च करायचे आणि त्याच वेळी शेण देणारे पशुधन “ओझे” म्हणून सोडून द्यायचे—हा विरोधाभास नाही का? एका नर वासराचा खर्च की भविष्यातील सेंद्रिय संपत्ती? नर वासरू जन्माला आल्यानंतर त्याला लगेच सोडून देण्याऐवजी किमान ते गवत खाण्याच्या अवस्थेपर्यंत त्याच्या आईकडून दूध मिळेल याची व्यवस्था करणे आवश्यक आहे. यानंतर त्याला गवत, कडबा, चारा आणि उपलब्ध कृषी अवशेषांवर वाढवता येऊ शकते. शेण आणि मूत्राचा उपयोग शेणखत, कंपोस्ट, जैविक निविष्ठा किंवा इतर कृषी उपयोगांसाठी करता येऊ शकतो. म्हणजेच— आजचा “नकोसा” वाटणारा नर वासरू उद्याच्या शेतीसाठी उपयुक्त संसाधन ठरू शकतो. भक्ती आणि माणुसकी यांच्यात विसंगती का? आपण देवाची पूजा करतो. गायीला पवित्र मानतो. हरीभजन करतो. पुण्य मिळवण्याची इच्छा ठेवतो. पण त्याच वेळी आपल्या उपजीविकेत महत्त्वाची भूमिका बजावणाऱ्या मुक्या प्राण्याला जन्मानंतर रस्त्यावर सोडून देतो. ही कोणती भक्ती? देवापुढे हात जोडण्यापेक्षा एखाद्या भुकेल्या जीवाला चारा देणे, तहानलेल्या जीवाला पाणी देणे आणि संकटात सापडलेल्या जीवाला सुरक्षित ठिकाणी पोहोचवणे—हीदेखील माणुसकीचीच पूजा नाही का? मंदिरात देव शोधण्यापूर्वी रस्त्यावर असहाय अवस्थेत पडलेल्या जीवात माणुसकी शोधूया. प्रश्न फक्त एका वासराचा नाही आज हे वासरू आहे. उद्या दुसरे वासरू असेल. जर प्रत्येक नर वासरू “निरुपयोगी” म्हणून सोडून दिले, तर आपण केवळ पशूंवर अन्याय करत नाही; आपल्या शेतीच्या नैसर्गिक चक्रातील एक महत्त्वाचा घटकही दूर करत आहोत. त्यामुळे शेतकरी, पशुपालक, गोशाळा, ग्रामपंचायत आणि प्रशासन यांनी मिळून नर वासरांच्या संगोपनासाठी स्थानिक पातळीवर व्यवहार्य व्यवस्था निर्माण करण्याची गरज आहे.शेवटचा संदेश या छोट्याशा वासराकडे पाहताना आपण एक प्रश्न स्वतःला विचारूया— “हा जीव माझ्यासाठी ओझे आहे की माझ्या शेतीच्या भविष्यातील एक संभाव्य संसाधन?” आणि जर आपण तो सांभाळू शकत नसलो, तर निदान— त्याला आईचे दूध मिळेल, तो गवत खाण्याच्या अवस्थेत येईल आणि त्यानंतर सुरक्षित ठिकाणी जाईल—इतकी तरी माणुसकी आपण दाखवू शकतो का? कारण, **मुक्या प्राण्याला वाचवणे म्हणजे फक्त एका जीवाचे प्राण वाचवणे नाही; ते आपल्या माणुसकीचे प्राण वाचवणे आहे.** — अरुण रामचंद्र पांगारकर माणुसकीच्या भावनेतून